Bilişim Sektörünü Tanıyalım Serisi
Diğer Sektörden Farklar ve Uygun İş Modeli

Serinin 2. yazısı ile bilişim sektörü ile diğer sektörlerin dinamiklerikarşılaştırılmakta ve işletmelerin yaşadığı sorunlara iş modeliseviyesinde değişikler ile çözümler aranmaktadır. Bu yazı bilişimsektöründe başarısızlığına, gözlemlere dayalı bir birikimi (tecrübe) dekullanarak çözüm yollarını ortaya koymak üzere hazırlanmıştır.

GİRİŞ

Bilişim sektörünü diğer sektörlerden ayrılan özelliklere sahiptir.Diğer sektörlerde iyi çalışan iş modelleri bilişim sektöründe aynıbaşarıyı gösterememektedir (ya da bu başarı sektörde gelirdağılımındaki adaletsizliği sergiler şekilde paylaşılmaktadır.).Başarısızlığın önüne geçmek için temel farklıların tespit edilerekuygun çözümlerin geliştirilmesi önemlidir.

BULGULAR

Türkiye’de bilişim sektörü temel olarak geleneksel modeller ileyönetilmektedir. Bu nedenle sektörün içinden gelen farklılaşmalardikkate alınmamakta ve sektör başarısı piramidin sınırlı ölçeğitarafından paylaşılmaktadır.
Bilişim sektörünün temel farklılıkları şunlardır:

1. Arz-talep dengesi anlaşılamamıştır ve denge kurulamamıştır.
Türk bilişim sektörünün 2005-2010 yılları arasında yıllık %12büyüyeceğini ifade edilmektedir(1). Bir anlamda Türk bilişim sektörüborsaya açık liderler (toptancı ve entegratörler) vasıtası ile uluslararası para piyasasının gözetimindedir. Bunun yanında paranın sıhatbulacağı yerlerde yok değildir. Örneğin Romen yiyecek ve içecekpazarının 2005-2010 yılları arasında yıllık %23,4 büyüyeceğiöngörülmektedir (2). Pazar neredeyse Dolar/TL paritesine bağlıdır.Ülkedeki sıcak paranın dışarı çıkışı tüm bilişim müşterilerininreflekslerine aynı hızla yansımaktadır. Bu refleks sektörün her bireyitarafından günlük olarak izlenen bir olgudur.

1.1.Ev kullanıcıları pazarı
Denge yakın zamana (dot.com bubble v 1.0) kadar arzın lehinebozulmuşken, şu an denge talebin lehindedir. Ancak her iki durumda dageleneksel ekonomiden farklı olarak dengenin bu karasızlığı sezilemekteve geleneksel beklentiler ile değişimler karşılanmaktadır.

Büyük şehirlerde her sokakta 2-3 internet kafe, 1-2 bilgisayarcıbulmak, her kapalı alışveriş merkezinde 5-10 teknoloji mağazasınarastlamak mümkündür. İnternette bine yakın hosting servis sağlayıcınınerişilebilir adresi bulunmaktadır. Arz ve dolayısı ile rekabet oldukça fazladır.Ev kullanıcıları pazarında 10'a yakın bilişim toptancısı kanallarında(b2b) herbirinin 5K-10K arasında cari hesaba sahip alt dağıtıcısıvardır. 2004 Aralık ayında 3000 e yakın yazılım geliştirme firmasıolduğu tahmin edilmektedir (3). Sektör rekabete tamamen açıktır (4).Ancak tüketici fiyatları değişiklik göstermemektedir. Bir çok altdağıtıcı banka ve kredi kartlarının kullanmanın vermiş olduğu avantajınakit akışına çevirerek ayakta kalmaktadır. B2b ortalama vade süresi30-60 gündür, maksimum 45 gün olan kart ödeme süresinden kalan 15 güntoptancılara kalmaktadır.

Ülke tüketici teknolojiyi çabuk tüketememektedir. Yurtdışında 18 ayolan ortalama kişisel bilgisayar yenileme aralığı ülkemizde 3-4 yılarasındadır. Halen p2 - win98 kombinasyonlu ev kullanıcıları mevcuttur.

Dengesizlik bilgisayarın sağladığı faydanın ev kullanıcısının hayatınayansıtılması ile giderilebilir. Ancak bilgisayarın sağlamış olduğufayda kullanıcı için daha çok eğlenceye yöneliktir ve eğlence ihtiyacıalternatiflerle karşılanabilir veya ötelenebilir.

Aile bütçesini bilgisayarda tutan, faturalarını ödemek için bilgisayarıkullanan, bilgi edinmek için bilgisayara başvuran, resim ve fikirpaylaşımlarını internete sunan ev kullanıcısı sınırlıdır. Bir anlamdainternet=chat + sex + mp3 tür.

Bilişim sektörü olarak ev kullanıcılarına rahatlıkla satabilen 3 hizmet ve 1 ürün vardır:

1. Ürün-1: Oyun oynanabilen bir bilgisayar (lisanssız işletim sistemi ile)
2. Hizmet -1 : Lisanssız işletim sistemi kurulumu (bilgisayar kurmakbulaşan spyları silmekten daha az zaman alır, bilgisayarda yer alan endeğerli datalar warez, mp3 , xxx pics tir.)
3. Hizmet -2 : ADSL modem kurulumu: Ev kullanıcısı Türkçe arayüzlü birmodemi ayarlayabilecek bilgi ve birikime sahip değildir. Kullanıcıkılavuzları ambalajın bir parçası olarak değerlendirilir. Okumakzararlıdır. Cehalet mutluluktur. Bilgi bir başkasına sorarak eldeedilir. Tavsiye ve yönlendirmeler oldukça önemlidir.
4. Hizmet -3: ADSL erişimi hizmeti: İnternetsiz bir Dünya düşünülemez. İnternet hayat (chat + sex + mp3) demektir.

Arz talep dengesini sağlamak üzere sektörde; ürünler başka ürünlerleuzun vadeli ödeme kampanyaları yapılarak ev kullanıcılarınasunulmuştur. Bu çözüm halen Türk Telekom'un ADSL bağlantılarında uzunvadeler ile PC satışı yapması şeklinde uygulamadadır. Uygulama ülkeninbilgisayar kullanıcısı sayısını nicelik anlamında arttırırken,desteklenmeyen ve eğitilmeyen kullanıcı güruhunun niteliği değişiklikgöstermemektedir.

Denge için uygulanabilecek daha etkin bir yol ise, tüketiciyi bilişiminfaydaları konusunda ikna etmek ve yeni ihtiyaçlar doğurmaktır. Dünyauygulamaları daha çok bu yöndedir. Kişisel bilgisayarların fonksiyonelözelliklerine herhangi bir katkı sağlamayan ancak daha fazla donanımkaynağı tüketen birçok oyun, işletim sistemi ve uygulama hergün artanhızla piyasaya sürülmekte, stratejik anlamda yazılım (bazen de servisüreticilerinin ) donanım üreticileri ile omuz omuza hareket ettiğigözlenmektedir.Hatta buna yönelik bir iş modeli bile ortayakonulmuştur. Detaylı bilgi yazının çözümleme kısmında sunulacaktır.

1.2.Küçük işletmeler
Şahıs ve küçük işletmelerde bilgisayarla yapılan işlemler bir şekildeklasik metotlarla yapılmaktadır. Bu işletmelerin sahipleri henüz kritikişleri elektronik ortamda yapacak cesarete sahip değillerdir (). Bukonuda bilgilendirilmeleri gerekmektedir. Aynı zamanda işleribilgisayar ile yapmak için, bilgisayar bilen(her şeyi ile), muhaesebeprogramı kullanabilen çalışanlara ihtiyaçları vardır ki budurum ekinsan kaynağı tüketimi demektir. Aynı işi haftalık 100 TL'ye bir çocuğayaptırabilirsiniz. Bankada sıra bekler, kasa defteri tutar vs vs. Kaldıki bu işlerin büyük bölümünü muhasebecileri halletmektedir. Talepleri(ev kullanıcılarını yakın olarak) kişisel bilgisayar, yazıcı, internetbağlantısı ve stok programlarına yöneliktir.

1.3.Orta büyüklükte işletmeler
Orta Büyüklükte işletmeler olayın vehametini kavramıştır. En kötüihtimalle stok bilgileri elektronik ortamdadır. Fakat halen diğerkaynaklar (personel ve cari) bilgisayar ortamına geçmemiştir. Bununyanında üretim süreçlerini de kontrol altında tutmak istemektedirler. Tübitak ve Kosgeb gerçekanlamda bu çabayı desteklemektedir. Sınırlı yerel alan ağlarıüzerlerinde çalışmaktadırlar. Özelleşmiş uygulama yazılımları ilekullanıcı eğitimine ihtiyaç duymayacak şekilde iş akışlarını elektronikortama aktarmaya çalışmaktadırlar.

1.4.Büyük işletmeler
Büyük işletmeler kendi bilgi işlem şirketlerine sahiplerdir. Devamlılık ve sürdürlebilirlik esastır.Sunucular, geniş alan ağları, VPN uygulamaları, web tabanlıuygulamaları kapsayan yelpazede ihtiyaçları var. Bunlarıentegratörlerle ve toptancılarla karşılıyorlar. Operasyonlarınkarmaşıklaşması diğer sektörleri bilgisayar kullanmaya zorlamaktadır. Unedenle genel bir tanımlama ile karmaşık operasyonların gerçekleştiğiüretim için bileşenlerin fazla olduğu sektörlerde bilgisayar kullanımıbir mecburiyettir.

1.5.Devlet
Devlet ise sanırım halen en büyük müşteri. İhtiyaç tabandan tavanadoğru belirlendiği için alımlar yavaş fakat büyüktür. Bilgisayar dahaçok bilgi saklamak ve üretmek için kullanılmaktadır. Bu amaç dahilindedevletin bilişim sektörü ile ilişkisi özel sektörden farklılıkgöstermektedir.

Diğer sektörlere gelelim. Gerek perakende gerekse toptan sektörlerolsun alış ve satış geçen zaman zarfında birbirini dengelemiştir. Ençok talep duyulan mal petrol ürünleri olmasına rağmen fiyat seyribilişim ürünlerinin ki kadar dalgalı değildir.

2. Sunulan ürünler tekamülünü tamamlamamıştır:

Bilişim sektöründe sunulabilecek ürünler -ki bence buna kişiselbilgisayarlarda dahil- henüz nihai şeklini almamıştır henüz mühendislikürünleridir. Geliştirme süreci devam etmektedir. Bu nedenle her türlübilişim işlemi mühendislik faaliyeti olarak değerlendirilmektedir.Ancak 4 yıllık lisans eğitimi almış mühendisler ile desteklenensüreçler kemale erdirilmektedir. Her ürün kişisel bilgisayar bile olsaözelleştirmeye ihtiyaç duymaktadır. Bu ekstra maliyet ve büyük birkülfettir. Ürünün nihai halini alıp hayat döngüsünü tamamlamadan piyasasunulabilmesi hatta tüketilmesi rekabeti körüklemekte ve sektörümaliyetleri düşürmek adında ürünün hayati fonksiyonlarını üretmemeye yada ayrı paketler halinde tüketiciye sunmaya yönlendirmektedir Birişletim sistemi 6 ayrı sürüm ile piyasaya sürüldüğü bilegözlenmektedir.) .

Diğer sektör ürünleri sürekli ayar isteyen, bakım isteyen ilgi isteyenürünler veya hizmetler değildir. Mühendislik ürünleri halihazırda biruzman kadrosu -nüklüer santral için atom mühendisleri- tarafındankullanılmaktadır. Sıkıntınınnedeni bilişim sektörünün teknoloji lokomatiflerinin karı maksimizeetmek üzere ürünleri nihai hallerini almadan piyasaya sürmeleridir.Üstelik bu global şirketler kişisel bilgisayar kullanacak evkullanıcısının bile eğitimden geçmesini öngörmektedirler. Dünyanüfusunun kayda değer bölümü okuma yazma bilmiyorken bir programıkullanmak için 5 gün, günde 8 saat toplam 40 saat eğitim satın almasını(bu eğitim ücretsiz bile değil), yabancı dil öğrenmelerini beklemekahmaklıktır.

3. Müşteri ne aldığından (veya istediğinden) emin değildir:

Kişisel bilgisayarlar yıllardır, oyun aleti, arkadaş, müzik seti,televizyon, fotokopi makinesi, cinsel tatmin aracı olarakpazarlanmaktadır. Kullanıcıbu aleti aldığında pazarlama esnasında uydurulan fonksiyonlarıntamamını cihazdan beklemekte sizi de her şeyden ilgili görevli olarakgörmektedir. Oysa bu fonksiyonlar ancak diğer bağlantılarla veen iyi ihtimalle sınırlı tatmini sağlayacak bir performansla ücretkarşılığı sağlanabilmektedir. Müşteri (perakende, kobi veya devlet farketmiyor) ise; bilgisayarı, tüm dertlerine deva yüzyılın buluşuolduğunu, olayın uzay gemilerinde olduğu gibi iki düğmeye basmaklamucizelerin gerçekleştiğini düşünmektedir.

Oysa aynı kişi köfteciye gittiğinde ne istediğini bilmekte, içindekuyruk yağı olup olmadığı konusunda bile hüküm yürütebilmektedir.Özetle müşteri için bilgisayar kara kutudur. Diğer bilişim hizmetleri eöyledir. Bir karar destek sistemi analizine gittiğinizde müşteri sizeoda olsun bu da olsun der ya da sen hele bir yap beğenmezsekdüzeltirsin şeklinde konuşur. Oysa köfte ya çok pişmiştir ya az.Yanında közlenmiş biber alırsınız ya da almazsınız. Biber olsa daolmasa da az ya da çok pişsin köfteye aynı parayı ödersiniz.

Bu psikoloji ile müşteri, yaptığınız her işin eder fiyatı konusundaşüpheyi barındırır. Nihai olarak 2 tuşa basmışsınızdır. 1 tabak köfteyeyerine göre 5 - 10 TL verirken bir bilgisayar kaç TL eder, ya dainternete bağlanmak için kaç TL ödemem gerekir (aylık 1 avro ya da 50avro), ya da 2010 yılındaki muhtemel satış grafiğine kaça paraverirsiniz bunlar belli değildir.

4. Yatırımların geri dönüş hızı tatmin edici değildir:

Bilişim ürünlerinin ar-ge çalışmaları devam ettiği müddetçe yatırım maliyetleri tüketiciye yansımaktadır(5). Yatırımlarıkendisini kurtardıktan kısa bir süre sonra teknoloji değişmekte ve yeniteknoloji için yeni yatırım yapmanız gerekmektedir. Örneğin 10kişilik web tabanlı yazılım ekibi kurmak istiyorsunuz, bu ekibipiyasadan topladınız, 1 ay ASP.NET veya PHP eğitimi aldırdınız.Muhtemelen 2 yıl sonra yeni bir framework ile bu eğitim yatırımınıyenilemeniz gerekecektir. Hatta bunun yanında bütün geliştirmearaçlarının lisanslarını da yeniden almanız gerekir. 2 yıl içerisindezaten ilk yıl bu öğrenilen teknolojinin uygulanışı henüz kavranmışolacaktır. Fakat müşterileriniz sizi yeni arayüzler, yeni componentlarkullanmaya zorlayacaktır.

Köfteci ise aldığı ocağı 20 yıl, buzdolabını 10 yıl kullanır. Bunlarortalama ömürlerinin yarısı kadar garantiye sahiptir. Yeni yatırımıancak büyümek için yapar. Özetle köfte müşterisi yeni tat istemeyecek,istese bile bu sizin yeni yatırım yapmanızı gerektirmeyecektir.

ÇÖZÜMLEME

Sektör olarak kanal dağıtımlarının ötesinde farklı bir iş modelininbenimsenmesi gerekmektedir. Her seviyedeki bilişim işvereni bilgisayarteknolojisinin bu eksikliklerini ancak iki şekilde giderebilir:
1. Sorunu görmezden gelerek: Müşteri ne istiyorsa verilir. Para cebekonur ve kazanılan para köfte işine aktarılır. Gidebildiği kadar bugemi yüzdürülür.
2. Müşteriye hayat döngüsünü tamamlamış ürün ve hizmetler sunulur (Busizin yeni bir iş modelini benimsemeniz anlamına da gelmektedir. ).Memnuniyet müşterinin diğer bilişimle ilgili diğer ihtiyaçlarını paketçözümler ile eksiksiz olarak karşılayarak sürdürülür.

Dinamik ve global ekonomi anlayışı hakim kılınarak en azından ulusalpazardaki bunalımları atlatmak yeni fırsatları yakalamak gerekmektedir.Organizasyon yapısı, esnek üretime uygun hale getirilmelidir. Büyümeyiyönlendiren etken, sermaye ve emek olmaktan çok bilgi ve yeniliklerdir.Bu nedenle bilgi birikimine dayalı özelleşmiş ancak yapılan anlaşmalarile firmalardan sağlanan işbirliğinin de kullanılabildiği bir çalışmayapısına geçilmelidir. Rekabet avantajı çoklu üretimin getirdiği düşükmaliyetlerden yerine kalite, piyasa talebi, yenilikleredayanmalıdır(6). Durağan ve duygusal istihdamdan uzaklaşılarak eldeedilen fırsatlara ve karşılaşılan risklere cevap verecek şekilde insankaynakları yönetilmelidir.

Günümüzün bilişim firmaları ekonomik model olarak bir ağ yapısınıbenimsemektedirler. Müşteriye talebini, yazılım, donanım ve hizmettenoluşan bir bütün halinde sunarak kendi başına sınırlı anlam ifade edendeğerleri toplamda daha değerli hale getirmektedirler. Yalnız başınayazılım veya donanım ile bilişim sektörünün kendi dinamiklerindenkaynaklanan sorunları aşarak kullanıcı memnuniyeti sağlamak nerede iseimkansız hale gelmiştir. Bu tür bir ekonomi modelinde talep ve arzilişkisi geleneksel ekonomiye göre ters hareket etmektedir. Örneğininternet erişimi için talebin artması marjinal maliyetin 0 olmasınedeni ile internet erişim fiyatlarında herhangi bir değişikliğesebebiyet vermemektedir(7).

SONUÇ

Bilişim sektöründe izlenen geleneksel modeller sınırlı başarılarasahiptir. Sektör içinde öncelikle tabanda, sektör çalışanlarının birlikolarak ürünlerine ve sektöre değer katmaları gerekmektedir. Bunutakiben işletmelerde kendilerine stratejik ortaklar belirleyerek yerlive global pazardaki fırsatları değerlendirmenin yollarınıaramalıdırlar.

KAYNAKLAR

1. http://www.index.com.tr/borsa/RJINDEKS0506.pdf erişim 06.07.2007
2. http://biz.yahoo.com/bw/070629/20070628006325.html?.v=1 erişim 06.07.2007
3. http://www.dtcistanbul.um.dk/NR/rdon...cember2004.pdf  erişim 06.07.2007
4. Morse M. H., “Antitrust Issues In High-tech Industries”, The Antitrust Review Of The
Americas 2000, Global Competition Review Special Report, 1999, s. 65
5. Demiröz, A., Yeni Ekonomide Rekabet Kuralları, Rekabet Kurumu, 2003, s. 22.3.
6. Atkinson D, The Innovation Economy, A New Vision for Economic Growth in the 21st Century, Policy Report,  2003, p. 7.
7. http://bilisimsurasi.org.tr/listeler...neweconomy.pdf  erişim 06.07.2007

REFERANSLAR

Yazarın Seriden 1. Makalesi
Bilişim Sektörünü Tanıyalım Serisi - Emekçiye Hayat Zordur

dot.com hüsranı
http://en.wikipedia.org/wiki/Dot-com_bubble

Ağ ekonomisi
http://www.12manage.com/