Tipografi; harf, sözcük ve satırlarla ve boşluklama için gereksinendiğer öğelerle belirlenmiş bir sayfa üzerinde yapılan görsel veişlevsel düzenlemelerdir.

Tİpografik karakterler genellikle, optik olarak hayali bir yatay çizgiüzerine dizilirler. Küçük harflerin gövde yüksekliklerini belirleyenyatay çizgi ile satır çizgisi arasındaki uzaklık "X yüksekliği" olarakadlandırılır.

Gutenberg'in "Haraketli hurufat" sisteminden bugüne tipografıkverilerin üretiminde ve kullanımında önemli teknolojik gelişmelerortaya çıkmıştır. Bugün ise tamamen bilgisayar ortamına uygun birtipografi oluşumundan söz edebiliriz.

Teknolojiler değişebilir, gelişebilir. Ancak üretim ortamları ne kadardeğişirse değişsin, harfin yaratıcı ve doğru kullanım il­kelerinigözeterek oluşturulmuş iyi tipografi değişmez.

Bu bölümde kısaca tipografik unsurlara ve bunların etkili kullanımına yönelik temel ilkelere değinilecektir.

Harf, tipografik düzenlemenin en temel öğesidir ve alfabenin her birharfini belirtir, bir alfabe içerisindeki öznel harflerin, sayıların venoktalama işaretlerinin her biri ise karakter ola­rak adlandırılır.Büyük harfler majiskül veya kapital, küçük harfler miniskül olarakbilinir.

Yazı karakteri takımı (font, yazı tipi), bir harf biçiminin bütünalfabesidir. Diğer bir deyişle, aynı dizide, aynı ölçüde ve hizadansayılan, noktalama işaretlerini de içeren, bütün par­çalarıyla öznelharflerin uygun bir toplamasıdır.

Yazı fontlarının karakter çeşitleri, sayıları font tasarımına ve üretimihtiyaçlarına göre değişebilir. Benimsenmiş fontlar genellikle birbütün alfabenin büyük ve küçük harf karakterle­rine, l'den 0'a kadarsayılara ve bütün noktalama işaretleri­ne mutlaka sahiptir.

Bunun yanısıra bazıları yabancı aksan işaretlerine, çizgilere vb. sahip olabilir.


Yazı Ailesi

Bir yazı karakterinin değişik et kalınlıklarında ve daraltılmış,genişletilmiş, eğimli, kon turlu, gölgeli çeşitlemelerinin biraradaoluşturduğu gruba yazı ailesi denir.

Bir yazı ailesi içinde yer alan tipografik çeşitlemeleri adlandırmadakullanılan standart bir terminoloji yoktur. Değişik yazı karakterleriile birlikte kullanılan pekçok terim aslında aynı anlamı içerir:

Yarım siyah ( Regular=normal=roman=book)
Beyaz (Light=llghtline=slim=hairline)
Siyah (Bokl=bIack=massive=elephant=heavy=thick=fatface)
Daraltılmış (Condensed=narrow=contracted=compressed) Genişletilmiş (Expanded=Extended=Wide=Streched)

Yazı Tipleri

Yazı tipiyle ilgili iki konuda hassas olmak gerekir:

Okunurluk ve açıklık
Okunurluk, yazının ne kadar kolay okunduğu ile ilgilidir. Se­çilen yazıtipi, metni hızlı ve kolay okutmalıdır. Özellikle uzun soluklu metinleraçısından önemli bir faktördür,

Açıklık, ayrı ayrı harflerin ne kadar kolay belli olduğunu ifa­de eder. Başlıklar ve ana başlıklar açısından önemlidir.

Tasarlanmış binlerce yazı tipi olmakla birlikte, bunları dört ana grupta toplayabiliriz: Serif, sans şerif, script, decoratif

Serif yazı tiplerinde, her harfin bitiş noktalarında küçük ya­tayçizgiler vardır. Bu çizgiler her harfin şeklini ayrı tutar ve harflerarası geçişi kolaylaştırır. Dikey çizgileri yatay çizgile­rinden dahakalındır. İnce ya da kalın, eşit kalınlıkta, incelen şekilde veyayuvarlak olabilirler. Bu yazı tipleri uzun metinle­rin yer alacağıtasarımlarda, genel metinler için sıkça tercih edilirler. Okunurluğu eniyi yazı tipleri, şerif yazı tipleridir.

Sans serif yazı tipleri daha basittir. Şerif yazı tiplerindeki bi­tişçizgileri yoktur. Genellikle eşit ağırlıklı çizgilerden oluşur­lar.Başlıklarda tercih edilirler. Açıklığı en iyi olan sans şerifkarakterler, uzaktan iyi seçilirler. Arial, Helvetica, Univers... sansşerif yazı tipinin tipik örnekleridir.

Script yazı tipleri, elyazısına benzerler. Resmiyetten uzak, sa­mimibir hava yaratırlar. Dizgide bazı harfler birleşirken, bazılanbirbirlerine dokunmazlar. Davetiye gibi az yazı gerekti­ren samimiyazışmalarda kullanılırlar.

Dekoratif yazı tipleri, özel imajlar için tasarlanmışlardır. Ge­neldemetinlerde değil, başlıklarda, afiş vb. sanatsal çalışma­larda tercihedilirler.


Yazı Stili

Bir yazı tipinde farklı yerlere vurgu yapmak için kullanılandeğişikliklerdir. Normal, kalın, italik, koyu, kalın italik, altıçizili, gölgeli vb. yazı stilleri vardır.

Kalın Yazı Tipinin fazla kullanımı harf başına düşen boşluğuazaltacağından okuyucunun gözlerini yorabilir. Kalın yazıtipianabaşlıklarda, başlıklarda, alt başlıklarda kullanılmalıdır.

İtalik yazıtipi, elyazısına benzetilmek için tekrar tasarlanıp eğilmiştir. İnceliği ve açısı yüzünden okunaklığı azdır.

Eğik yazıtipi, normal yazının bilgisayar tarafından hafif eğil­miş türüdür. İtalik olana göre daha iyi okunur.

Kalın İtalik Yazıtipleri, eğik karakterleri ve kalın çizgileriyle zorokunur olmasına rağmen, pek çok insan tarafından ter­cih edilmektedir.Bu stil daha çok alt başlıklarda tercih edil­melidir.


Yazının Ağırlığı

Çoğu yazı tipi normal ve kalından daha çok alternatif sunar­lar. Meselasans serif yazıların büyük bir kısmını hafif ve ağır yazı seçenekleriniiçerirler. Bunlar genel metin yazısında kul­lanılmaya elverişliolmamakla birlikle; başlıkları renklendirir, hareket katarlar. Light,regular, bold, black, ultra black gibi seçenekler mevcuttur.

Yazı Kalınlığı

Yoğunlaştırılmış yazı karakterleri çok yer harcamadan baş­lıklarınetkisini arttırmaya yarar. Yoğunlaştırılmış; sıkıştırıl­mış ya dabozulmuş demek değildir. Bunlar daha çok etki için yenidentasarlanmışlardır. Her karakterin içindeki boş­luğun artması içinx-yükseklikleri arttırılmıştır. Bu da yazıya açıklık sağlar.

Harf, Satır ve Paragraf Arası Boşlukları

Deneyimli ve deneyimsiz ya da özenli veya özensiz tasarımcılararasındaki en önemli fark, harf, satır ve paragraf arası boşluklarınaverdikleri önemden belli olur.

Harf arası boşlukları hem okunurluğu hem de açıklığı etki­ler. Hemmetinde, hem de başlıklarda harf arası boşluklarını ayarlayarak büyükfarklılıklar yaratılabilir.

Harf, satır ve paragfraf arası boşlukları hesaplarken iki kavramı unutmamak gerekir:
İzleme ve ayarlama...

İzleme, bütün dokümandaki harf arası boşluklarının aynı ol­ması demektir.
Ayarlama ise. belirli çift karakterler arasındaki boşlukları da­ha yüksek oranda ayarlamayı gerektirir.


Tipografi Dili

Yazıtipi : Serif yazı tipleri, sans serif yazıtiplerinden daha mu­hafazakar hava verir.

Yazı Punto: Aynı metinde farklı yazı büyüklükleri kullan­mak, standart kullanıma göre daha yenilikçi bir hava verir.

X-yüksekliği: Az x-yüksekliğinde dizilmiş metinler, çok x-yüksekliğinde dizilmiş olanlara göre daha muhafazakar bir hava verir.

Ayarlama: Sola bloklu yazının, blokludan daha az resmi gö­rünüm verdiği kabul edilir.

Denge: Asimetrik dengelenmiş sayfaların, simetrik dengeli olanlara göre daha az resmi olduğu görülür.

Renk kullanımı : Kırmızı/yeşil renkler, mavi/mor renklerden daha genç bir hava verirler.

Dizgi Yaparken Okunurluğa Dikkat

1- Uzun metinlerde serfili yazılar daha rahat okunur. Serifliler,tipografinin yatay hareketini destekleyerek, harflerin ayırıcıözelliklerini daha çok vurgulamaktadır.

2- Yanyana getirilen harfler, sözcükler halinde algılanır. Kü­çükharflerle dizilen sözcüklerde değişken yapı okumayı ko­laylaştırır.Sözcüklerin tamamı majiskül (büyük) harflerle di­zildiğinde, eşityüksekliklerdeki harfler durağan bir hat oluş­turduğundan; okumagüçleşir, algılama süresini uzatır.

3- Harf arası boşlukları okunakhğı etkiler. Metnin tamamı içindekullanılan boşluklarda tutarlılık ve süreklilik olmalıdır. Boşluklarınbelirlenmesinde ise, harf boyutu, satır uzun­luğu ve satır arasıboşlukları gözetilerek düzenli bir yapı oluşturulmalıdır. Bunlaradikkat edildiğinde; zor anlaşılan metinler bile en üst düzeydeokunaklılık kazanırlar.

4- Harf boyutu belirlenirken, baskı yüzeyi ile göz arasında 25-35 cm.mesafe olduğu unutulmamalıdır. Metin yazıların­da normal okumauzaklığından en iyi algılanabilen yazı büyüklükleri 9-12 puntoarasındakilerdir.

5- Harf boyutu belirlenirken dikkat edilmesi gereken bir nokta da metniokuyacak kitlenin niteliğidir. Okumayı yeni öğrenen çocuklar ilegözleri iyi görmeyen yaşlılar için büyük puntolar tercih edilmelidir.

Çok kısa ve uzun satırlar okuyucuyu yorar. Kısa satırlar gözü dikeyyönde harekete zorlar. Uzun satırlar ise bir alt satırın bulunmasınıgüçleştirir. Metin yazıları için 9-12 puntoluk bir boyutbelirlendiğinde, her satıra düşecek sözcük sayısı 10-12'yigeçmemelidir. Diğer bir deyişle her satırda 60-70 tipografık karakterkullanılmalıdır. (Uzun soluklu metinler için)

6- Satır arası boşlukların az ya da çok olması okunurluğu olumsuzetkiler. Bu nedenle 9-12 puntoluk metinlerde, punto büyüklüğüne iki-beşpunto ekleyerek uygun satır arası boşluk saptanabilir. Yani 10 puntolukbir metinde satır arası boşlukları 12 ile 15 punto arasında olmalıdır.

7- Yazının et kalınlığı okunaklığı etkiler. Çok ince yazılar ze­minde kaybolurken, çok kalın yazılar algı güçlüğü yaratır.
Yazı karakterinin genişliği de okunurluğu etkiler. Daraltılmış karakterler, normal genişliktekilerden daha zor okunur.

8- Renk, okunurluğu etkileyen önemli faktörlerden biridir. Okuyucubeyaz zeminde siyah yazı okumaya alışlarıdır. Ancak güçlü kontrastrenkler seçildiğinde okunurluk bozulmaz. Yine de okumayı yeni öğrenenilköğretim çocuklarının ders
kitaplarında beyaz zemin tercih edilmelidir.

9- Paragraflar birbirinden rahatlıkla ayırt edilmelidir. Bunun ikitemel yolu vardır: Birincisi paragrafı oluşturan cümle, sol bloğunbiraz içinden dizilir. (Metnin uzunluğuna göre içerlek değişebilir.)İkinci yol, Paragraflar arası boşluk arttırılır.

10- Sola bloklu ve bloklu metinlerin ortalı metinlerden daha rahat okunduğu belirlenmiştir.

Metnin okununurluğu konusunda yukarıda değinilen temel ilkelerin çoğu;bilgisayar, televizyon, fllm vb. iletişim sanatla­rı için degeçerlidir.
Tasarımda tekdüzelikten kurtulmak adına, okunurluk ihmal edilmemelidir.

                                                      

Yazar	:	Gülsüm Gülnaz Gültekin